જામનગર પર તોળાતો ‘રાસાયણિક પ્રલય’નો ઓથાર: રિલાયન્સની સુરક્ષા-સજ્જતા સામે પ્રચંડ પ્રશ્નાર્થ,

આ સ્થિતિની ગંભીરતા એટલી હદે હોઈ શકે કે તેની સરખામણી કોઈ ‘ન્યુક્લિયર બોમ્બ’ના વિસ્ફોટ સાથે પણ થઈ શકે

મહાકાય હાથીના મહાવત’ પોતાના જ ‘મચ્છર’ જેવા નાના મોલને આગની હોનારતથી બચાવી ન શક્યા, તો હજારો ટન અત્યંત જ્વલનશીલ રસાયણો અને પેટ્રોકેમિકલ્સથી ભરેલા આ ‘ધગધગતા અગનગોળા’ સમાન મહાકાય રિફાઇનરી સંકુલને કોઈ મોટી દુર્ઘટના કે હુમલા સમયે કેવી રીતે બચાવી શકશે?

જામનગર શહેર અને તેના નાગરિકોના માથે એક અદ્રશ્ય ભય તોળાઈ રહ્યો છે, જેની ગંભીરતાનો અંદાજ લગાવવો પણ મુશ્કેલ છે. કલ્પના કરો કે જો કોઈ આતંકવાદી હુમલાખોર દ્વારા વિશ્વમાં પેટ્રોકેમિકલ્સ ઉત્પાદનમાં મોખરાનું સ્થાન ધરાવતી અને જામનગરની ઓળખ સમાન રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ પર એક નાનો અમથો કાચો ગળગળીયો બોમ્બ પણ ફેંકવામાં આવે તો શું પરિસ્થિતિ સર્જાય?

આ સવાલ માત્ર કાલ્પનિક નથી, પરંતુ શહેરના પ્રબુદ્ધ નાગરિકોના મનમાં ઘોળાઈ રહેલી વાસ્તવિક ચિંતા છે. સામાન્યતઃ એવું માનવામાં આવે કે આટલી વિશાળ અને જગવિખ્યાત કંપની પાસે અત્યાધુનિક ફાયર સેફ્ટી અને આપત્તિ વ્યવસ્થાપન પ્રણાલી હશે જ, તેથી જામનગરવાસીઓએ નિશ્ચિંત રહેવું જોઈએ. પરંતુ, વાસ્તવિકતા કદાચ ભયાનક અને ડરામણી છે.

આ ‘મહાકાય હાથી’ સમાન રિલાયન્સ રિફાઇનરી સંકુલની બરાબર સામે જ, ‘મચ્છર’ સમાન કહી શકાય તેવો રિલાયન્સનો જ એક નાનકડો શોપિંગ મોલ આવેલો છે. લગભગ એક વર્ષ પૂર્વે તા. ૯ ફેબ્રુઆરી રાત્રીના ૧૦ કલાકે આ જ શોપિંગ મોલમાં એક વિકરાળ આગની ઘટના બની હતી. આગ એટલી ભયાનક હતી કે સમગ્ર મોલ બળીને ખાખ થઈ ગયો હતો અને માત્ર ફેબ્રિકેશનનો કાટમાળ જ બચ્યો હતો.

આ દુર્ઘટના જામનગરના નાગરિકોના મનમાં એક કડવો સવાલ ઊભો કરે છે કે જો ‘મહાકાય હાથીના મહાવત’ પોતાના જ ‘મચ્છર’ જેવા નાના મોલને આગની હોનારતથી બચાવી ન શક્યા, તો હજારો ટન અત્યંત જ્વલનશીલ રસાયણો અને પેટ્રોકેમિકલ્સથી ભરેલા આ ‘ધગધગતા અગનગોળા’ સમાન મહાકાય રિફાઇનરી સંકુલને કોઈ મોટી દુર્ઘટના કે હુમલા સમયે કેવી રીતે બચાવી શકશે?

આ સ્થિતિની ગંભીરતા એટલી હદે હોઈ શકે કે તેની સરખામણી કોઈ ‘ન્યુક્લિયર બોમ્બ’ના વિસ્ફોટ સાથે પણ થઈ શકે, જેના પરિણામે સમગ્ર જામનગર શહેર અને આસપાસના વિસ્તારોનું અસ્તિત્વ જોખમમાં મુકાઈ શકે છે. ખુદ રિલાયન્સ કંપની પણ આ સત્યથી વાકેફ હોવી જોઈએ કે તેઓ પોતાના નાના મોલને બચાવવામાં નિષ્ફળ રહ્યા હતા, તેમ છતાં આ ગંભીર બાબતથી સામાન્ય જનતાને શા માટે માહિતગાર કરવામાં નથી આવી રહી?

આજ દિન સુધી કંપની દ્વારા સામાન્ય જનતા, પત્રકારો કે સ્થાનિક આગેવાનો સમક્ષ કોઈ પણ પ્રકારની આપાતકાલીન બચાવ કાર્યની મોકડ્રિલનું આયોજન શા માટે નથી કરાયું? અથવા તેમના દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલા કોઈ એક્શન પ્લાન વિશે જાહેરમાં કોઈ માહિતી શા માટે આપવામાં નથી આવી?

પત્રકારોને કંપની પરિસરમાં પ્રવેશ શા માટે પ્રતિબંધિત રખાયો છે? અંદર એવું તો શું ‘રંધાઈ’ રહ્યું છે જે જનતાથી છુપાવવાની ફરજ પડી રહી છે? શું આ ‘મચ્છર’ સમાન મોલની જેમ જ જામનગર શહેર અને જિલ્લાના આસપાસ વસતા લાખો નિર્દોષ નાગરિકોને પણ ભવિષ્યમાં કોઈ અકલ્પનીય હોનારતમાં ‘ઉડાવી દેવાનો’ કોઈ કારસો તો નથી ઘડાઈ રહ્યો?

કંપનીના મહારથીઓ કેવા પ્રકારનો ‘ઈગો’ ધરાવે છે કે તેઓ આટલી ગંભીર અને સંવેદનશીલ બાબતોને લોકો સમક્ષ પારદર્શક રીતે રજૂ નથી કરી રહ્યા? મોલમાં આગ લાગી તે સમયે જામનગર શહેર ફાયર બ્રિગેડની ટીમોને તાત્કાલિક રવાના કરવામાં આવી હતી, પરંતુ આગની ભયાવહતા જોતાં અન્ય જિલ્લાઓમાંથી પણ ફાયર ફાઈટર્સની ટીમો બોલાવવાની ફરજ પડી હતી. આ ઘટના પરથી એવું સ્પષ્ટપણે પ્રતીત થાય છે કે શું વિશ્વસ્તરીય નામના ધરાવતી કંપની પાસે પણ પોતાની સંપત્તિ અને આસપાસના વિસ્તારની સુરક્ષા માટે પૂરતી પૂર્વ તૈયારીઓ અને સાધનોના નામે ‘મીંડું’ જ હશે? આ તમામ સવાલોના જવાબ મળવા અત્યંત આવશ્યક છે અને કંપનીએ આ મામલે સંપૂર્ણ પારદર્શિતા દાખવી જામનગરની જનતાને સુરક્ષાની ખાતરી આપવી જોઈએ.

વનતારા” પ્રોજેક્ટ અને ટાઉનશિપની સુરક્ષા: એક મોટો પડકાર..

તાજેતરમાં ચર્ચામાં આવેલા રિલાયન્સના મહત્વાકાંક્ષી “વનતારા” એનિમલ રેસ્ક્યુ એન્ડ રિહેબિલિટેશન પ્રોજેક્ટમાં હજારો પ્રાણીઓ રાખવામાં આવ્યા છે. આ પ્રોજેક્ટમા પ્રાણીઓને કોઈ આપાતકાલીન સમયે સુરક્ષિત સ્થળે ખસેડવાની શું વ્યવસ્થા છે? રિલાયન્સ રિફાઇનરીની આસપાસ અનેક ગામો આવેલા છે, જ્યાં હજારો ગ્રામજનો વસવાટ કરે છે. આ ગામોમાં ફાયર ફાઇટિંગની કોઈ સંતોષકારક વ્યવસ્થા ઉપલબ્ધ નથી જેના કારણે આ ગ્રામજનો સતત એક અદ્રશ્ય જોખમ હેઠળ જીવી રહ્યા છે. આ ઉપરાંત, રિલાયન્સની વિશાળ ટાઉનશિપમાં વસતા હજારો કર્મચારીઓ અને તેમના પરિવારોને કોઈ દુર્ઘટના સમયે તાત્કાલિક અને સુરક્ષિત રીતે સ્થળાંતરિત કરવા માટે પર્યાપ્ત વાહનો અને યોજનાઓ તૈયાર છે? આ પ્રશ્નોના જવાબ મળવા અત્યંત જરૂરી છે.

સરકારી તપાસ અને પારદર્શિતાનો અભાવ?

શું રિફાઇનરીમાં આગ કે અન્ય કોઈ હુમલા સમયે બચાવ માટેની જે પણ વ્યવસ્થા છે, તેની નિયમિત અને નિષ્પક્ષ તપાસ કોઈ સરકારી વિભાગો દ્વારા કરવામાં આવે છે ખરી? જો હા, તો તેના તારણો શું છે? અને જો નહીં, તો આટલી મોટી અને સંવેદનશીલ ઔદ્યોગિક એકમની સુરક્ષા પ્રત્યે આવી બેદરકારી શા માટે? જનતા એ જાણવા માંગે છે કે શું મચ્છરની જેમ જામનગર શહેર અને જિલ્લાના આસપાસ વસતા લોકોને પણ ભવિષ્યમાં કોઈ મોટા “દુર્ઘટના”નો ભોગ બનવા દેવાશે?

રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ દ્વારા જામનગર અને રાષ્ટ્રના વિકાસમાં આપેલું યોગદાન નિર્વિવાદ છે. પરંતુ, વિકાસની સાથે સુરક્ષા અને પર્યાવરણની જાળવણી પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે. કંપનીએ પોતાની સુરક્ષા વ્યવસ્થા, આપાતકાલીન યોજનાઓ અને બચાવ કાર્યો બાબતે સંપૂર્ણ પારદર્શિતા અપનાવવી જોઈએ અને નિયમિતપણે મોકડ્રિલ યોજીને જનતાનો વિશ્વાસ સંપાદિત કરવો જોઈએ. સ્થાનિક પ્રશાસન અને સંબંધિત સરકારી વિભાગોએ પણ આ બાબતે પોતાની જવાબદારી નિભાવી, નિયમિત તપાસ અને ઓડિટ દ્વારા સુનિશ્ચિત કરવું જોઈએ કે જામનગર અને તેના નાગરિકો કોઈ સંભવિત “ન્યુક્લિયર બોમ્બ” જેવી ખતરનાક સ્થિતિનો ભોગ ન બને. જામનગર શહેર અને તેના લાખો નિવાસીઓની સુરક્ષા સર્વોપરી છે, અને તેને સુનિશ્ચિત કરવાની જવાબદારી કંપની અને સરકાર બંનેની છે. આંકડાકીય વિગતો, જેમ કે મોલમાં આગ લાગ્યાની ચોક્કસ તારીખ, નુકસાનીનો ચોક્કસ આંકડો, ટાઉનશિપની વસ્તી, વનતારાના પ્રાણીઓની સંખ્યા, અને આસપાસના ગામોના નામ અને વસ્તી જેવી માહિતીઓ સાર્વજનિક ડોમેનમાં વધુ સ્પષ્ટ રીતે ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે તે પણ જરૂરી છે જેથી જોખમનું યોગ્ય આકલન થઈ શકે.