પૂર્વ ન્યાયાધીશ જે. ચેલમેશ્વરની અધ્યક્ષતાવાળી SITના અહેવાલને સંપૂર્ણ સ્વીકારતા કોર્ટે કહ્યું – ‘વનતારાની કામગીરી સંપૂર્ણપણે કાયદેસર’; ભવિષ્યમાં આ જ મુદ્દે કોઈ પણ ફરિયાદ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો.
નવી દિલ્હી: ભારતના વન્યજીવન સંરક્ષણ અને પ્રાણી કલ્યાણના ક્ષેત્રમાં એક સીમાચિહ્નરૂપ ગણી શકાય તેવા ચુકાદામાં, દેશની સર્વોચ્ચ અદાલતે સોમવારે વનતારા દ્વારા કરવામાં આવી રહેલા ભગીરથ કાર્યોને સંપૂર્ણપણે માન્ય અને કાયદેસર ઠેરવ્યા છે. જાહેર હિતની અરજી હેઠળ વનતારા પર લગાવવામાં આવેલા ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ, પ્રાણીઓની દાણચોરી, અને આર્થિક ગેરરીતિઓ જેવા ગંભીર આરોપોને સુપ્રીમ કોર્ટે સંપૂર્ણપણે ફગાવી દીધા છે. કોર્ટે સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું કે આ આરોપોમાં કોઈ તથ્ય નથી અને વનતારા તેની ઉમદા કામગીરીને કોઈપણ અવરોધ વિના આગળ વધારી શકે છે. આ નિર્ણય સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા નિયુક્ત એક ઉચ્ચ-સ્તરીય વિશેષ તપાસ ટીમ (SIT) દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલી વ્યાપક અને નિષ્પક્ષ તપાસના તારણો પર આધારિત છે, જેણે વનતારાને તમામ આરોપોમાંથી ક્લીનચીટ આપી છે.આ સમગ્ર મામલાની શરૂઆત ત્યારે થઈ જ્યારે કેટલાક અરજદારો દ્વારા જાહેર હિતની અરજીના રૂપમાં વનતારા સામે ગંભીર આક્ષેપો કરવામાં આવ્યા હતા. ભલે આ આક્ષેપો પાછળ કોઈ નક્કર પુરાવા રજૂ કરવામાં આવ્યા ન હતા, તેમ છતાં મામલાની ગંભીરતાને ધ્યાનમાં લેતા, સુપ્રીમ કોર્ટે સુપ્રીમ કોર્ટના જ પૂર્વ ન્યાયાધીશ અને તેમની નિષ્પક્ષતા માટે જાણીતા ન્યાયમૂર્તિ જે. ચેલમેશ્વરની અધ્યક્ષતામાં એક વિશેષ તપાસ ટીમ (SIT) ની રચના કરી હતી. આ SIT માં પૂર્વ ન્યાયાધીશો અને પૂર્વ પોલીસ કમિશનર જેવા ઉચ્ચ પદાધિકારીઓનો પણ સમાવેશ થતો હતો. તપાસના વ્યાપને વિસ્તૃત અને પારદર્શક બનાવવા માટે કેન્દ્રીય પ્રાણી ઉદ્યાન પ્રાધિકરણ (Central Zoo Authority), વાઇલ્ડલાઇફ ક્રાઇમ કંટ્રોલ બ્યુરો, સીબીઆઈ, એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટ (ED) અને અન્ય પાંચ જેટલી કેન્દ્રીય એજન્સીઓનો પણ સહયોગ લેવામાં આવ્યો હતો. SIT એ પ્રાણીઓની ખરીદી, કથિત દાણચોરી, મની લોન્ડરિંગ, પ્રાણી કલ્યાણના ધોરણો, સંરક્ષણ કાર્યક્રમોની વૈજ્ઞાનિકતા અને આર્થિક પારદર્શિતા સહિતના તમામ પાસાઓની ઊંડાણપૂર્વક તપાસ કરી હતી.મહિનાઓની સઘન તપાસ બાદ, SIT એ પોતાનો વિગતવાર અહેવાલ સુપ્રીમ કોર્ટને સુપરત કર્યો, જેમાં સ્પષ્ટપણે તારણ કાઢવામાં આવ્યું કે, “વનતારા દ્વારા વાઇલ્ડલાઇફ પ્રોટેક્શન એક્ટ, ૧૯૭૨, સંબંધિત ગુજરાતના નિયમો, ૨૦૦૯, કસ્ટમ્સ એક્ટ, ૧૯૬૨, ફોરેન ટ્રેડ (ડેવલપમેન્ટ એન્ડ રેગ્યુલેશન) એક્ટ, ૧૯૯૨, ફોરેન એક્સચેન્જ મેનેજમેન્ટ એક્ટ (FEMA), ૧૯૯૯, પ્રિવેન્શન ઓફ મની લોન્ડરિંગ એક્ટ (PMLA), ૨૦૦૨, ભારતીય ન્યાય સંહિતા, ૨૦૨૩, કે પછી કોઈપણ આંતરરાષ્ટ્રીય સંધિઓનો કોઈ પણ પ્રકારે ભંગ કરવામાં આવ્યો નથી.” SIT ના આ તારણોને સંપૂર્ણ રીતે સ્વીકારતા, સુપ્રીમ કોર્ટે પોતાના આદેશમાં નોંધ્યું કે, “આમાં કોઈ શંકાને સ્થાન નથી કે વનતારા દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલી તમામ કાર્યવાહી, જેમાં બચાવેલા પ્રાણીઓને સ્વીકારવા અને તેમના સંવર્ધન માટે નિવાસસ્થાન પૂરું પાડવાનો સમાવેશ થાય છે, તે બહુસ્તરીય કાયદેસર મંજૂરીઓ, નિર્ધારિત પ્રક્રિયાઓ અને યોગ્ય દસ્તાવેજીકરણમાંથી પસાર થઈ છે.” કોર્ટે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે તમામ પ્રાણીઓની આયાત “માન્ય પરમિટ મેળવ્યા પછી જ” કરવામાં આવી હતી અને “પ્રાણીઓની દાણચોરી અથવા મની લોન્ડરિંગના આરોપોમાં કોઈ તથ્ય નથી.” પાણી અને કાર્બન ક્રેડિટ સંબંધિત આરોપોને પણ કોર્ટે “સંપૂર્ણપણે નિરાધાર” ગણાવ્યા હતા.આ ચુકાદાને પગલે, વનતારાની ટીમે એક નિવેદન બહાર પાડીને અત્યંત નમ્રતા અને કૃતજ્ઞતા સાથે સુપ્રીમ કોર્ટ અને SIT નો આભાર માન્યો હતો. નિવેદનમાં કહેવામાં આવ્યું કે, “અહેવાલ અને માનનીય સુપ્રીમ કોર્ટનો આદેશ સ્પષ્ટ કરે છે કે વનતારાના પ્રાણી કલ્યાણ મિશન સામે કરવામાં આવેલા આક્ષેપો પાયાવિહોણા હતા. આ માન્યતા અમને વધુ શક્તિ અને પ્રેરણા આપે છે કે અમે નિરંતર નમ્રતા અને સમર્પણથી અવાજવિહીનોની સેવા કરી શકીએ. વનતારા હંમેશા નિર્વાસિત પ્રાણીઓ માટે પ્રેમ, કરુણા અને જવાબદારીનું પ્રતિક રહ્યું છે. દરેક બચાવેલું પ્રાણી અમને યાદ અપાવે છે કે તેમનું કલ્યાણ માનવજાતના કલ્યાણથી અલગ નથી.”ખાસ કરીને પ્રાણી કલ્યાણના મુદ્દે, SIT એ નિષ્ણાતોની સલાહ લીધા બાદ નોંધ્યું કે વનતારાની સુવિધાઓ નિર્ધારિત રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણો કરતાં ઘણી ઊંચી છે. સુપ્રીમ કોર્ટે પણ આ વાતને સમર્થન આપતા કહ્યું કે, “વનતારાની સુવિધાઓ પ્રાણી કલ્યાણ, પશુચિકિત્સા સંભાળ અને પ્રાણીઓની દેખભાળના ક્ષેત્રે સ્થાપિત માપદંડોથી પણ શ્રેષ્ઠ છે.” આ વાતને વધુ બળ ત્યારે મળ્યું જ્યારે વિશ્વપ્રસિદ્ધ ‘ગ્લોબલ હ્યુમેન સોસાયટી (GHS)’ દ્વારા કરવામાં આવેલા સ્વતંત્ર ઓડિટમાં પણ વનતારાને આંતરરાષ્ટ્રીય ધારાધોરણોથી શ્રેષ્ઠ પ્રમાણિત કરવામાં આવ્યું અને પ્રતિષ્ઠિત ‘ગ્લોબલ હ્યુમેન સીલ ઓફ એપ્રુવલ’ એનાયત કરવામાં આવ્યું.SIT એ તેના રિપોર્ટમાં એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે વનતારા માત્ર કોઈ ખાનગી સંગ્રહાલય નથી, પરંતુ એક વિશાળ અને વ્યાવસાયિક સંસ્થા છે, જેમાં ૩,૦૦૦ જેટલા કર્મચારીઓ, વૈશ્વિક નિષ્ણાતોની ટીમ અને અનેક રાજ્ય સરકારો તેમજ વિદેશી સત્તામંડળો સાથેના કરારો સામેલ છે. હાલમાં, વનતારા ૪૧ જેટલી દુર્લભ અને લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિઓ માટે સંરક્ષણ પ્રજનન કાર્યક્રમ (Conservation Breeding Program) સફળતાપૂર્વક ચલાવી રહ્યું છે, જેની સફળતાનો જીવંત પુરાવો તાજેતરમાં જન્મેલા ચિત્તાના ૧૩ તંદુરસ્ત બચ્ચાં છે.આ કેસમાં અંતિમ નિર્ણય આપતા, સુપ્રીમ કોર્ટે અરજદારોને ચેતવણી પણ આપી હતી કે ભવિષ્યમાં આ પહેલને બદનામ કરવાના પ્રયાસો ન કરવા. કોર્ટે કડક શબ્દોમાં સ્પષ્ટ કર્યું કે આ જ આરોપો પર આધારિત કોઈપણ નવી ફરિયાદ કે કાર્યવાહીને કોઈપણ ન્યાયિક કે વહીવટી મંચ પર સ્વીકારવામાં આવશે નહીં, અને આ મામલાને “તપાસીને બંધ” જાહેર કરવામાં આવે છે, જેથી વનતારા તેના મહત્વપૂર્ણ કાર્યને કોઈપણ પ્રકારની દખલગીરી વિના આગળ ધપાવી શકે.
